Ин Рисола, андешаи куфромезеро, ки мумкин аст аз табиат сар барорад, аз байн мебарад ба шакле, ки ҳеҷ гоҳ ҷон нагирад ва аслу асоси куфро зеру забар мекунад.

Ихтор

Воқеияти масире, ки табииюни мункир тай мекунанд, дар ин баёния, таҳти унвони нӯҳ муҳол, ки дар баргирандаи камаш навад муҳол мебошад, баён мегардад. Ва нишон дода мешавад, ки то чи  андоза аз ақл дур ва то чи дараҷа ифлос ва чи қадар хурофа мебошад. Зеро муҳолҳои мазкур, дар рисолаҳои дигар то ҳудуде тавзеҳ дода шудааст. Дар ин ҷо, барои риояи ихтисор, ба баъзе мавридҳо напардохтаем. Бинобар ин, дар як лаҳза ба зеҳн чунин мегузарад: “Чигуна мумкин аст ин файласуфони ақлгарои машҳур, чунин як хурофаи ошкору равшанро пазируфта, ба он роҳ раванд?”.

Бале, онҳо натавонитаанд ботини маслаки хешро бубинанд. Ҳақиқати маслаки онҳо ва лозимаву муқтазои он ба унвони хулосаи мазҳаби ғайри маъқул^[1], кареҳу нопокашон, дар ибтидои ҳар муҳол навишташудааст. Ман ҳозирам онро барои касоне, ки шубҳа доранд, бо бурҳонҳои бадеҳию қатъӣ, муфассалан баёну исбот кунам.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

[2] قَالَتْ رُسُلُهُمْ اَفِى اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ

Ин ояти карима, бо истифҳоми инкорӣ, эълом медорад, ки дар хусуси Ҷаноби Ҳақ шаке нест ва набояд бошад. Ва нишон медиҳад, ки вуҷуду ваҳдонияти Илоҳӣ, дар мартабаи бадоҳат аст.

Пеш аз тавзеҳи ин сирр, як тазаккур бояд диҳем.

Дар соли 1338 (1922 м.) ба Анқара рафтам. Дидам, як андешаи куфромези зиндиқӣ, барои нуфуз кардан ба олами фикрии қавии аҳли имон, ки аз ғалабаи лашкари Ислом бар Юнон, дар нишоту сурур буд, барои тахриби он бо дасисаву фиреб, фаъол аст. Гуфтам: Эй воҳ, ин аждаҳо ба аркони имон садама мезанад! Дар он лаҳза ояти каримаи мазкур, вуҷуду ваҳдонияти Илоҳиро комилан бадеҳӣ, ба ман фаҳмонд. Аз оят истимдод кардам ва бурҳони қавии аз Қуръони Ҳакимро, ки метвонист сари он зиндиқро ба санг кубад, дар рисолаи Арабӣ навишта ва дар  матбааи “Йенӣ Гун” дар Анқара мунташр кардам. Афсус, теъдоди касоне, ки арабиро медонанд, кам аст. Ва шумори ононе, ки ин гуна матолиб, барояшон аҳамият дошта бошад, нодир аст. Рисолаи  мазкур, ки як бурҳони қавиро дар ниҳояти иҷмолу ихтисор  баён мекард, таъсири чандоне аз худ нагузошт. Мутаасифона андешаи  бединӣ, густариш ёфт ва қудрати бештар гирифт. Он бурҳони ёдшударо, ночор ба туркӣ баён мекунам. Баъзе аз порчаҳои он бурҳон, дар рисолаҳои дигар, комилан тавзеҳ дода шудааст. Бинобар ин, дар ин ҷо мухтасаран, навишта мешавад. Бурҳонҳое, ки дар дигар рисолаҳо ба кисмҳо ҷудо шудаанд, дар ин бурҳон қисман муттаҳид шуда ва ҳар кадомашон дар ҳукми як ҷузъи аз ин бурҳон, талаққӣ мегардад.

Муқадимма

Эй инсон! Бидон, калимаҳое ҳаст, ки аз даҳони инсонҳо хориҷ шуда, бӯйи бединӣ медиҳанд. Аҳли имон, ногаҳон аз онҳо истифода мекунанд. Се мавриди муҳимтарини онҳоро баён мекунем.

Якум: اَوْجَدَتْهُ الْاَسْبَابُ  Яъне, асбоб ин чизро эҷод мекунад.

Дуюм: تَشَكَّلَ بِنَفْسِهٖ  Яъне, худ ба худ шакл гирифта, вуҷуд меёбад ва ба охир мерасад.

Сеюм: اِقْتَضَتْهُ الطَّبٖيعَةُ  Яъне, табиист ба иқтизои табиат вуҷуд ёфтааст.

Бале, мавҷудот ҳастанд ва ҳастии онҳоро наметавон инкор кард. Ҳар мавҷуде низ ҳунармандона ва бо ҳикмат ба вуҷуд меояд. Ба ҳамин тартиб  мавҷудод чун қадим нестанд тоҷаранд ҳодис маҳсуб мешаванд. Акнун эй мулҳид! Дар бори ин мавҷуд, масалан ин ҳайвонро ё бояд бигуӣ асбоби олам инро эҷод кардааст, яъне ба воситаи иҷтимои асбоб вуҷуд ёфта, ё ин ки худ ба худ мавҷуд шудааст, ё ба иқтизои табиат яъне таҳти таъсири табиат ҳастӣ меёбад ва ё ин ки бо қудрати ҚадиТри Зулҷалол эҷод мешавад.

Ба лиҳози ақлӣ ҷуз ин ҷор роҳ, роҳӣ дигаре вуҷуд надорад. Агар се роҳи аввал яқинан исбот гардад ки муҳолу ботил ва мумтаниъу имконнопазир мебошад, биззарура ва билбадоҳа роҳи чоррум ки тариқи ваҳдоният аст бе шакку шубҳа исбот мегардад.

Аммо роҳи якум ки мегуяд:

Вуҷуди махлуқот ва шаклгирии ашё, ба воситаи иҷтимоъи асбоби олам сурат мегирад. Аз муҳолҳои фаровони ин баҳс, танҳо се тоашро зикр мекунем:

Муҳоли якум: Дар як дорухона, садҳо шишаи маводи гуногун паҳлуи ҳам вуҷуд дорад. Фарз кунем аз доруҳое, ки дар ин дорухонааст, мехоҳанд маъҷуни зиҳаёт таҳия кунанд. Яъне мехоҳанд аз он шишаҳо, подзаҳри олӣ ва дар айни ҳол бархурдор аз ҳаёт ба вуҷуд ояд. Фарз кунем, омадем ва дарон дорухона теъдоди зиёди он маъҷун, ё подзаҳри зиҳаётро дидем ва ҳар кадомашонро мавриди баррасӣ қарор додем. Мебинем, ки ҳар кадоми шишаҳо ба як андозаи махсус, масалан ба вазни ду дирҳам аз ин, се чор дирҳам аз он, шаш ҳафт дирҳам аз дигараш ва ғайраҳо, андозаҳои гуногун, аз ҳар кадомаш бардошта шудааст. Медонем, ки аз ин шиша, масалан аз як дирҳам зиёдтар, ё камтар гирифта шуда бошад, он дармон, дорои ҳаёт намешавад. Яъне он дору, хосияти худро гум мекунад. Агар ҳар як шиша, як модда ба андозаи мушаххас доштабошад, ки агар заррае кам, ё зиёд шавад, дармон хосияти худро аз даст медиҳад. Шумори шишаҳо аз панҷоҳ адад зиёд аст ва аз ҳар як ба мизони мушахасу ҷудогона, дору бардошта шудааст.

Оё аслан имкон ва эҳтимол дорад, ки доруҳои гирифта шудаи аз шишаҳо, ки ба миқдорҳои мухталиф гирифта шудааст, бо пароканда шудани шишаҳо  дар як тасодуфи аҷибу ғариб, ё дар як ҳавои туфонӣ ва рехта шудани мӯҳтавиёташон ба ҳамон вазни  мавриди назари ҳосилшуда ва доруҳо худ ба худ гирди  ҳам ҷамъ шаванд ва маъҷуни мавриди назарро  ба вуҷуд оранд? Оё бепоятар, ботилтар муҳолтар аз ин, чизи дигаре ҳаст? Ҳатто хар агар хартар шавад ва баъд инсон шавад, боз ҳам ин фикрро қабул накарда, мегурезад.

Ҳамаи зиҳаётон ҳамчун мисоли мазкур, бешубҳа маъҷун ё таркиби бархурдори аз ҳаёт мебошанд. Ҳар як гиёҳ, монанди подзаҳр дорои ҳаёт аст, ки аз маводи бисёр мутааддид ташкил шуда ва бо мизону миқёси бисёр дақиқ аз маводи арзшуда, таркиб гардида аст. Ҳамин гиёҳ, агар ба сабабҳо нисбатдода шуда, гуфта шавад: “Сабабҳо ва унсурҳо онро эҷод кардаанд”, монанди ҳамон маъҷуне, ки иддио шуд, бо чаппа шудани шишаҳои дорухона, пайдо шудааст, дур аз ақл ва муҳолу ботил мебошад.

Натиҷа: Инки дар дорухонаи бузурги олам, маводи ҳаёте, ки бар асоси қазову қадари Ҳакими Азалӣ гирифта машавад, бо ҳикмати бе ниҳоят ва илми бепон ва иродае, ки ҳама чизро  шомил мешавад, метавонанд вуҷуд ёбанд. Бечорае, ки хилқатро кори асбобу табиат ва унсури куллӣ медонад, кӯру кар ва ҳамчун сел дар ҷараён аст. Монанди девонаест, ки бар асари ҳазаён, мегуяд: Он подзаҳри аҷиб, худ ба худ аз дохили шишаҳо берун омада, ба вуҷуд омадааст. Ӯ аҳмақтар аз аҳмақест, ки дар ҳоли мастӣ ба сар мебарад. Бале, куфргуии мазкур дар ҳақиқат ҳазаёни аҳмақона, нохирадона ва аблаҳонааст.

Муҳоли дуюм: Агар ҳамаи чизҳо, ба Қадири Зулҷалоле, ки Воҳиди Аҳад аст, нисбат дода нашаванд, балки ба сабабҳо нисбат дода шаванд, бояд бисёри аз сабабҳо ва унсурҳои олам, дар вуҷуди ҳар зиҳаёт дахолат кунанд. Дар ҳоле, ки дар вуҷуди як махлуқи хурди монанди паша, иҷтимои сабабоҳи мутабойин ва тазод барои эҷоди назми комил ва мизони ҳассос ва пайванди том, чунон муҳолу ошкорест, ки агар касе, ба андозаи боли пашша шуур дошта бошад, хоҳад гуфт: “Ин муҳоли ғайри мумкин аст”.

Бале, ҷисми бисёр хурди паша, бо бисёри унсурҳову сабабҳои олам, дар иртибот аст. Ва ҳатто фушурдаву хулосаи олам аст. Агар хилқати пашша ба Қадири Азалӣ нисбат дода нашавад, сабабҳои моддӣ, ҳамеша мебоист дар ҳастии он ҳузур дошта бошанд. Ва ҳатто  дар даруни ҷисми хурдтаринаш бошанд. Масалан: Бояд вориди ҳуҷайраи чашмаш шаванд,  ки як намунаи хурди аз ҷисмаш аст, зеро агар сабаб моддӣ бошад, бояд ҳамроҳ, дар даруни мусабаб бошад. Ҳоло дар даруни ҳуҷайраи чашме, ки ду банди ангуштони нозуктар аз сӯзани пашша низ, ҷо намегирад, бояд қабул кард, ки аркон ва унсурҳо ва табиати олам, ба таври моддӣ, дар дохили чашм ҳузур доранд ва бо маҳорат низ, кор мекунанд.

Аблаҳтарин суфастоӣ низ, аз қабул кардани чунин ақида шарм мекунад.

Муҳоли сеюм: Бар  асоси қоидаи қатъии اَلْوَاحِدُ لَا يَصْدُرُ اِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ  Агар як мавҷуде дорои ваҳдат бошад, бешубҳа аз воҳид содир шудааст. Хоссатан ин, ки он мавҷуд агар аз назми комил ва мизони дақиқ бархурдор буда ва мазари ҳаёти ҷомеъ бошад, яқинан  дониста мешавад, ки дастҳои мутаадиде, ки боиси ихтилофу кашмакаш мешаванд, дар офариниши он мавҷуд дахолат надоштаанд. Балки Холиқи бисёр қудратманду Ҳаким онро офаридааст. Сабабҳои табии беҳаду канор, ҷомид, ҷоҳил, мутаҷовиз, беидрок, кӯр, кар ва ошуфтаанд. кӯрию карӣ дар роҳҳои пур аз имконоти бешумор ва ба воситаи иҷтимоъу ихтилот зиёдтар мешаванд. Бо ин ҳол нисбат додани мавҷуди бархурдор аз ваҳдату инсуҷом ва муназзам, ба онҳо монанди сад муҳолро якбора қабул кардан аз ақлу хирад дуртар мебошад.

Сарфи назар аз амри муҳол, сабабҳои моддӣ ба воситаи мубоширату тамос, таъсири худро мегузоранд. Дар ҳоле, ки тамоси сабабҳои табиӣ, бо зоҳири мавҷудоти зиҳаёт сурат мегирад. Аммо ба равшанӣ мушоҳида мекунем, ботини зиҳаётоне, ки барои асбоби моддӣ қобили дастрас ва тамос нест, бисёр муназзамтар, латифтар ва аз назари сунъ, комилтар аз зоҳири онҳо мебошад.

Мавҷудоти бисёр кӯчак, ё ҳайвоноти кӯчаке, ки сабабҳои моддӣ бо тамоми абзор ва васоилашон, ба ҳеҷ ваҷҳ, ба тасарруфи ботини онҳо қодир нестанд ва ба зоҳири онҳо низ, тамоси комил наметавонанд дошта бошанд; аммо гоҳо аз назари сунъ, аз махлуқоти бузург дида, зиёдтар ҳайратофаринанд. Ва аз назари офариниш, дорои сурати бадеъ ҳастанд. Нисбат додани онҳо, ба сабабҳои кӯр, кар, мутазоди боҳам, асбоби бузург, дур, ҷомид, ҷоҳил ва азим, танҳо дар  сурате имконпазир аст, ки фард сад дараҷа кӯр ва ҳазор дараҷа кар бошад.

Аз куллиёти Рисоли Нур

Саъид Нурсӣ

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

 وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ

Қуръони Муъҷизу-л Баён бо такрори оятҳо ҳамчун:

اَفَلاَ يَشْكُرُونَ ٭اَفَلاَ يَشْكُرُونَ ٭وَسَنَجْزِى الشَّاكِرِينَ ٭لَئِنْ شَكَرْتُمْ َلاَزِيدَنَّكُمْ ٭بَلِ اللّهَ فَاعْبُدْ وَ كُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ٭

нишон медиҳад, Холиқи Раҳмон муҳимтарин коре, ки аз бандааш мехоҳад, шукр аст ва дар Фурқони Ҳаким бо аҳаммияти зиёд, ба шукр даъват мекунад. Шукр накарданро ба сурати такзибу инкори неъмат нишон дода, бо фармони فَبِاَىِّ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ дар сураи Раҳмон ба шиддат ва бо таъкиди даҳшатангезона сию як бор бо ин оят таҳдид мекунад ва ношукриро такзибу инкор менамояд.

Бале, чӣ гуна, ки Қуръони Ҳаким шукрро натиҷаи хилқат нишон медиҳад, ин коинот низ, ки Қуръони Кабир аст, нишон медиҳад; муҳимтарин натиҷаи хилқати олам, шукр аст, чунки, агар ба коинот диққат карда шавад, дида мешавад, ки ҳар он чи коинотро ташкил медиҳад, ба гунае, ки шукрро натиҷа диҳад, нисбат ба дараҷоти худ, то ҳудуде назар ба шукр дорад ва чеҳрааш мутаваҷҷеҳи ўст, гўё муҳимтарин меваи шаҷараи хилқат, шукр аст ва муҳимтарин маҳсуле ки аз коинот ба даст меояд, шукр аст.

Чунки, дар хилқати олам мушоҳида мекунем, мавҷудоти олам ба шакли як доираи ташкил шуда, ки даруни он доира, ҳаёт ба унвони нуқтаи маркази халқ шудааст, ҳамаи мавҷудот, ба ҳаёт назар доранд, ба ҳаёт хизмат мекунанд ва лавозимоти мавриди ниёзи ҳаётро мерасонанд, пас Зоте ки коинотро халқ карда, дар он доира, ҳаётро интихоб кардааст.

Сипас мушоҳада мекунем, ки оламҳои зиҳаётро басурати доира эҷод карда ва инсонро дар нуқтаи маркази он қарор медиҳад, гўё натиҷаҳое, ки мақсуди зиҳаёт буданд, дар ў тамаркуз кардаанд; ҳамаи зиҳаётро дар атрофи ў ҷамъ карда, ононро хизматкору мусаххари ў мекунад ва ўро ҳокими онон қарор медиҳад, пас Холиқи Зулҷалол аз миёни зиҳаёт, инсонро интихоб карда ва дар олам, ба ў иродаву ихтиёр медиҳад.

Сипас мушоҳада мекунем, ки дар олами инсон балки дар олами ҳайвонот як доира ташкил шуда ва нуқтаи маркази он, ризқ таъйин шудааст, дар тамоми инсонҳо, ҳатто дар ҳайвонот, муҳаббат ба ризқро бавуҷуд оварда, умуми ононро ходим ва мусаххари он кардааст, ризқ дар байни онон ҳукум мекунад ва ризқро онгуна хазинаи васеъу ғанӣ қарор дода, ки ба неъматҳои бисёре ҷомеъ аст, ҳатто барои шинохти мазаи як навъе аз анвоъи ризқ ба забон дар ҷиҳозе баноми қувваи зоиқа, тарозуҳои маънавии зарифе ба теъдоди маззаҳо гузорида шудааст, пас дар коинот аҷибтарин, ғанитарин, ширинтарин, ҷомеътарин ва бадеътарин ҳақиқат, ризқ аст.

Акнун назар мекунем, чӣ тавре ки ҳар чиз дар атрофи ризқ ҷамъ шудааст ва назар ба он дорад, ризқ низ бо ҳамаи навъҳои худ маънан ва моддатан, ҳолан ва қолан бо шукр номгўи карда ва бо шукр ба даст меояд ва шукрро ба мо мерасонада шукрро нишон медиҳад, зеро иштиҳо ва иштиёқ ба ризқ, як навъ шукри фитрӣ аст, лаззат ва завқ гирифтан низ як шукри ғайри шуур аст, ки ин навъи шукр дар тамоми ҳайвонот ҳаст, танҳо инсон бо залолату куфр, моҳияти фитрии шукрро тағир дода, аз шукр ба ширк меравад.

Ҳамчунин дар неъматҳои ризқ, шаклҳои зебо, роиҳаҳои хўшбўй ва таомҳои хўш маза, даъваткунандагони ба шукр ҳастанд; зиҳаётро ба шавқ даъват карда, ба он иштиёқ ва ба навъӣ ситоишу эҳтиром ташвиқ кардан, сабаб мешавад, мавҷудот шукри маънавӣ кунанда. Назари диққати зишуъурро ҷалб карда  ба истеҳсон тарғиб мекунад ва ононро ба эҳтироми неъматҳо ташвиқ мекунад; ингуна қавлан ва феълан ба шукр иршод мекунад ва сабаби шукр мешавад. Дар шукр, олитарин ва ширинтарин лаззату завқи шукрро ба он, мечашонад.

Яъне, нишон медиҳад, ин ризқу неъмат, бо он ки зоҳиран лаззати гузарову муваққатӣ дорад, аммо ба василаи шукр, сабаби илтифоти Раҳмонӣ мешавад, ки доимию ҳақиқист ва лаззату завқи бешумор дорад, яъне сабаб мешавад, ба илтифоти бешумору пурлаззати раҳмати ганҷинаҳои Молики Карим тафаккур шавад ва дар ин дунё низ маънан лаззати биҳишти боқиро мечашонад.

Пас ризқ, дар ҳоле ки бавоситаи шукр онгуна ганҷинаи бузург бо арзишу ғанӣ мешавад, бо ношукрӣ низ ба дараҷаҳои бениҳоят поине суқут мекунад.

Ҳамон гуна, ки дар «Гўфтори шашум» баён шуд, ҳангоме, ки қувваи зоиқаи забон ба номи Ҷаноби Ҳақ, яъне мутаваҷҷеҳи вазифаи маънавии шукр бошад, қувваи зоиқаи забон дар ҳукми муфаттиши шокиру нозири олиқадр, сипосгузори раҳмати бениҳояти Илоҳист.

Аммо агар ба номи нафс бошад, яъне агар ба шукри ризқи инъом фикр накарда ва мутаваҷҷеҳ ба он набошад, қувваи зоиқаи забон аз мақоми нозири воломақом ба мақоми нигаҳбони корхони батн ва дарбони тавилаи меъда, суқут мекунад, бад-ин тартиб, ҳамон тавр ки ин хидматкори ризқ, бо ношукрӣ ба чунин мартабае суқут мекунад, ҳамонгуна низ моҳияти ризқу соири хадамаи онҳам суқут мекунанд ва аз волотарин мақом ба пастарин мақом фуруд меоянд ва ба вазияти зидду мухолиф бо ҳикмати Холиқи коинот дучор мешаванд.

Миқёси шукр; қаноатаст, иқтисодаст, ризост ва мамнуният мебошад.

Мизони ношукрӣ; ҳирсаст, исрофаст, беҳурматист, беэътиноӣ ба ҳалолу ҳаром хурдани ҳарчиз мебошад.

Бале, ҳирс, ношукрӣ буда ва сабаби маҳрумият шуда ва ҳам воситаи зиллат аст. Ҳатто мўрча, ин ҳашароти муборак, ки дорои ҳаёти иҷтимоъист, гўё бахотири ҳирсаст, ки дар зери пой пахш мешавад, зеро бо онки чанд дона гандум барои ў кофист, қаноат накарда, агар тавонад, ҳазорҳо дона ҷамъ мекунад, аммо занбури асал, гўё бахотири қаноати ўст, ки ба болои сари ҳама парвоз мекунад ва чун қаноат мекунад, бо амри Илоҳӣ, асалро ба инсонҳо эҳсон карда, мехўронад.

Бале, баъд аз лафзи Аллоҳ ки алами Зоти Ақдасу аъзамтарин исми ўст, исми Раҳмон аст, ки аз аъзамтарин исм буда, ба ризқ назар дошта ва бо шукр дар ризқ, ба он расидааст ва ҳам зоҳиртарин маънои Раҳмон, Раззоқ аст.

Ҳамчунин шукр навъҳо дорад, ҷомеътарин ва феҳристи умумии он навъҳо, Намоз аст.

Ҳамчунин дар шукр, як имони покиза том ва як тавҳиди холис мавҷўдаст, зеро инсоне, ки себеро хурда, «Алҳамду лиллоҳ» мегўяд, бо он шукр, эълон мекунад: «Он себ мустақиму бевосита, ёдгори дасти қудрат буда ва мустақиму бевосита, ҳадияи хазинаи Раҳмат аст» ва бо чунин сухану бо чунин эътиқоде медонад, ҳарчиз – чӣ ҷузъӣ бошад чӣ куллӣ – аз тарафи дасти қудрати ў дода мешавад ва низ ҷилваҳои раҳматро, дар ҳарчиз медонад ва имони ҳақиқию тавҳиди холисеро бо шукраш баён мекунад.

Инсони ғофил, бо куфрони неъмат, зиёни бузурге мебинад, ки танҳо як ҷиҳати аз ҷиҳатҳои онро башарҳи зер баён мекунем:

Агар инсон неъмати лаззатро хурда ва шукр кунад, он неъмат бавоситаи он шукр, нур шуда, барои ў меваи ухравии Ҷаннат мешавад. Бо лаззати ба даст омада аз он, бо тафаккур ба ин ки асари илтифоти Ҷаноби Ҳақ аст, он мева барои ў лаззату завқи бузургу доимӣ дорад ва қисми аз он неъмат ки ганҷинаи маънавӣ буда, ки осон ба даст омада ва аз аъмоли баргузидае мебошад, ки бо амали кам ба даст меояд ва моддаи маънавӣ ҳастанд, ки мераванд то ба мақомоти воло бирасанд ва қисми моддию суфлӣ (пўст) ва пучоқи он неъмат вазифаашонро бапоён расонида мераванд, то ба асли худ, яъне ба аносир табдил шаванд.

Агар шукр накунад, он лаззати муваққатӣ, ба воситаи завол, аламу таассуфро бо худ дорад ва он неъмат, фузулот мешавад. Неъмате ки дар ҳукми алмос буд, ба ангишт табдил мешавад. Аммо ризқи зоил ба воситаи шукр, лаззатҳои доимӣ ва меваҳои боқӣ медиҳад. Неъмати бешукр бошад, аз зеботарин сурат, ба чиркинтарин сурат мубаддал мешавад. Чунки, аз назари он шахси ғофил, оқибати ризқ, табдил шудан ба фузулот баъд аз як лаззати гузарост.

Бале, ризқ сурати лоиқ ба ишқ дорад ва он сурат, бо шукр дида мешавад, дар ғайри ин сурат, ишқе ки гумроҳон ва ғофилон ба ризқ доранд, ҳайвонист, бо таваҷҷўҳ ба матлабҳои гуфта шуда, қиёс кунед, ки аҳли залолат ва ғафлат чӣ дараҷа ҳасрат мехўрданд.

Дар анвоъи зиҳаёт, инсон муҳтоҷтарини онон ба анвоъи ризқ мебошад. Ҷаноби Ҳақ инсонро ба гунае офарид, ки ҳам оинаи ҷомеъ ба итмоми асмои ҳусно аст ва ҳам муъҷизаи қудрате мебошад, ки молики ҷиҳозотест, ки тамоми маводи хазинаи раҳматро месанҷад ва мешиносад ва ҳам ба сурати халифаи арз буда, ки дар бар дорандаи олатҳоест, ки тамоми зарофатҳои санъату ҷилваи ҳамаи асморо тарозу мекунад. Ба ҳамин сабаб эҳтиёҷоти бепоёоне ба ў дод ва ўро ба навъҳои бешумори моддию маънавии ризқ, мўҳтоҷ кард. Бинобарин, инсон ба далели доро будани чунин ҷомиъияте, воситае ки битавонад ўро ба ҷойгоҳи волои аҳсани тақвим бирасонад, шукраст ва агар шукр набошад, ба асфали софилин афтода ва муртакиби зулми бузурге мешавад.

Алҳосил: Бузургтарин асос аз асосҳои чоргонаи тариқи убудият ва маҳбубият – ки бартарин ва волотарин тариқ мебошад – шукр аст, ки он чор асос чунин таъбир шудааст:

“Дар тариқи аҷзмандӣ, лозим омад чор чиз: Аҷзи мутлақ, фақри мутлақ, шавқи мутлақ, шукри мутлақ эй азиз.”

اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنَا مِنَ الشَّاكِرِينَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ

سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ سَيِّدِ الشَّاكِرِينَ وَ الْحَامِدِينَ وَ عَلَى آلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ آمِينَ

وَ آخِرُ دَعْوَيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

* * *

Аз куллиёти Рисоли Нур

Саъид Нурсӣ

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

اٰمَنَ الرَّسُولُ بِمَٓا اُنْزِلَ اِلَيْهِ مِنْ رَبِّهٖ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ اٰمَنَ بِاللّٰهِ وَمَلٰٓئِكَتِهٖ وَكُتُبِهٖ وَرُسُلِهٖ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ اَحَدٍ مِنْ رُسُلِهٖ … الخ

Як саволи ҳайратангези маънавӣ ва дарҳолие, ки аз зуҳури неъмати боазамат ва Илоҳӣ, ҳосил шуда буд, боис гардид нуктаи муфассалу куллӣ, дар бораи ояи аҷмаъ, аълову акбари фавқ баён шавад. Дар олами маъно, ба рӯҳам илҳом шуд:

Чаро касе, ки яке аз ҳақиқатҳои ҷузъии имонияро инкор кунад, кофир мешавад ва касе, ки онро кабул надошта бошад мусулмон нест? Ин дар ҳолест, ки лозим аст имони ба Худо ва охират, ҳамчун хуршед, он зулмату торикиро аз байн бардорад, ҳамчунин чаро касе, ки рукну ҳақиқати имонияро инкор кунад, муртад мешавад, ва дучори куфри мутлақ мегардад ва касе, ки онро кабул накунад аз Исломият хориҷ мешавад, дар ҳоле, ки агар ҳамон фард, аркони дигари имониро бовар дошта бошад, бояд ӯро аз куфри мутлақ наҷот диҳад?

Ҷавоб: Имон, ҳақиқати ваҳдонист, ки аз шаш рукн ҳосил мешавад, тафриқ қабул намекунад. Ин як куллиест, ки қобили инқисом нест, як куллиест, ки қабули ҷузъ намекунад. Зеро ҳар як рукни имонӣ, бо ҳуҷҷатҳои исботкунандаи худ, соири аркони имониро исбот мекунад. Ҳар яки аз онҳо барои якдигар, ҳуҷҷати азиму қудратманданд. Пас андешаи ботиле, ки наметавонад сабаби тазалзули ҳамаи аркону  далелҳояшон шавад, дар ҳақиқат нахоҳад тавонист як рукн, ҳатто як ҳақиқатро ибтолу инкор кунад. Чунин андеша, ҳадди аксар метавонад таҳти пӯшиши адами қабул, чашм бандад ва роҳи куфромезро дар пеш гирад ва рафта-рафта сар аз куфри мутлақ барорад. Дорандаи чунин андеша, инсонияти худро аз даст дода, вориди ҷаҳаннами моддию маънавӣ мешавад.

Мо дар ин мақом, бо ишораҳои бениҳоят мухтасар, монанди Рисолаи Самара, ки бо ишороти муҷиз дар исботи ҳашр гуфтем, соири аркони имония низ, ҳашрро исбот мекунанд, мегуем ин нуктаи муҳим бо инояти Ҷаноби Ҳақ зимни шаш нукта ба шарҳи зер баён мешавад:

Нуктаи Якум: Имон овардани ба Аллоҳ бо ҳуҷҷатҳои худ, ҳам соири аркон ва ҳам имони ба охиратро исбот мекунад. Ин матлаб таҳти масъалаи ҳафтум дар Рисолаи Самара ба хубӣ тавзеҳ дода шудааст. Бале, салтанати Рубубияти азалию боқӣ ва ҳокимияти улуҳияти абадию доимиро дар назар бигиред, ки олами беинтиҳои вуҷудро чун қаср, шаҳру мамлакате бо тамоми лавозими мавриди ниёзаш, идора мекунад ва дар доираи мизону назм, онро ба ҳаракат дароварда ва бо ҳикматҳояш равона мекунад. Зарроту саёрот ва ҳашароту ситорагонро ҳамчун лашкари боназм, якҷо бо ҳам таҷҳизу тадбир мекунад ва дар доираи амру иродааш, ҳамеша тайи размоиши баланду бо таълиму таъйини вазифа ба фаъолияту сайру ҳаракату саёҳат, во медорад ва дар маросими реҷаи убудияткорона ширкат медиҳад. Ҳоло оё мумкин аст, оё аслан эҳтимол дорад, ин салтанати абадию сармадӣ ва боқию доимӣ, дори охиратро ҷойи боқию мадори доимӣ ва мазҳари сармадист, надошта бошад? Ҳеҷ ақлу хираде, инро қабул мекунад? Ҳазор мартаба ҳошо!

Пас, салтанату рубубияти Ҷаноби Ҳақ — чунон, ки дар масъалаи ҳафтум баён шуд — ва ғолиби асмо ва ҳуҷҷатҳои вуҷуби вуҷудаш бар охират гувоҳӣ медиҳанд ва иқтизои онро доранд. Бубин, ки ин қутби имонӣ, чи нуқтаи истиноди мустаҳкаме дорад, онро дарк кун, тавре бовар кун, ки гуё онро мебинӣ.

Ҳамон гуна, ки имони ба Аллоҳ бидуни охират, имконпазир нест, тибқи он чи дар Гуфтори Даҳум бо ишораҳои муҷиз баён шуд, маъбуди билҳаққе, ки барои зуҳури улуҳият ва маъбудияташ, оламро чун китоби самадонии муҷассам халқ кард. Китобе, ки ҳар саҳифаи он, ба андозаи як китоб ва ҳар сатраш ба андозаи як саҳифа, ифодаи маъно мекунад, ва онро ҳамчун Қуръони субҳонии ҷисмонӣ, қарор дода, ки ҳар ояти таквинӣ ва ҳар калимааш, ҳатто ҳар нуқтаву ҳарфаш дар ҳукми як мӯъҷизааст. Китоби боазамате, ки чун масчиди раҳмонист ва даруни он, бо оятҳои бешумор ва нақшҳои пурмаъно зиннат додашудааст; дар ҳар гушааш даставу гурӯҳе машғули ибодатҳои фитрии худ мебошанд, чигуна имкон дорад ва ақл чигуна мепазирад, ки устодону муфассиронеро ба унвони Расул нафиристад то маънеҳои он китоби кабирро дарс диҳанд, ва оятҳои он Қуръони Самадониро тафсир кунанд? Оё имкон дорад Худованд барои касоне, ки дар он масчиди боазамат ба шаклҳои мухталиф ибодат мекунанд, имомонеро таъйин накунад? Ва барои он устодон, муфассирону имомон, авомире содир накунад, Ҳошо сад ҳазор бор Ҳошо!

Сонеъи Раҳиму Кариме, ки коинотро меҳмонсарову намоишгоҳ ва маҳали гашту гузор, қарор дод ва анвоъу ақсоми неъматҳои лазизу дилнишинро бо ҳунарнамоиҳои хориқулода офарид то ҷамоли раҳмату ҳусни шафқат ва камоли рубубияти худро ба мавҷудот нишон диҳад ва онҳоро ба сипосгузорию ҳамд, фаро хонад. Оё мумкин аст, оё ақл мепазирад, ки дар ин зиёфатгоҳ бо махлуқоти бошуури худ сухан нагуяд ва дар муқобили неъматҳое, ки ато кардааст, дар қиболи зуҳури раҳматаш ба воситаи расулонаш вазифаи убудияту сипосгузориро ёдоварӣ накунад? Ҳошо ҳазорон бор ҳошо!

Магар мумкин аст: Сонеъе, ки санъати худро дӯст медорад ва алоқаманд аст, дигарон ба он таваҷҷуҳ кунанд, ҳатто бо дар назардошти ҳазорон завқи даҳон, моил аст мавриди тақдиру таҳсин қарор гирад, Сонеъе, ки оламро бо санъатҳои бадеъ, зиннат дода ва мехоҳад бо ҳар санъате худро муаррифӣ кунад, дӯсташ бидоранд, ӯ низ ҷамоли маънавии хешро бинамоёнад. Магар имкон дорад бо бузургони ҷомеъаи башарӣ, сӯхан нагуяд. Башаре, ки ба монанди фармондеҳи зиҳаётҳо мебошад; ва онҳоро расули худ қарор надиҳад? Магар имкон дорад санъатҳои ҷамили ӯ ношинохта бимонанд ва ҳусни фавқулодаи исмҳояш бетаҳсин монда ва шиносонидану дӯст дошташуданаш беҷавоб бимонад? Ҳошо, сад ҳозор бор ҳошо!

Мутакаллими Алиме, ки дархостҳову дуоҳои мавҷудотро, ки бо забони ҳол ва барои истиҷобати ниёзҳои фитриашон адо мегардад, гоҳу ногоҳ, ба тарзе ки нишондиҳандаи қасд ва иродаву ихтиёри ӯст бо неъматҳои бешумору эҳсони беинтиҳо амалан ба шакли сареҳу ошкор посух мегуяд.

Магар мумкин аст, магар ақл мепазирад, ки бо хурдтарин мавҷуд амалан ва ҳолан, сухан гуяд ва дардашро дармон намояд ва ба воситаи эҳсонаш дар хости ӯро шунавад ва ниёзашро барорад ва бидонад, аммо бо раисони маънавии инсонҳо, ки мунтахаб ва натиҷаи олами ҳастианд, ва халифаи ӯ ба рӯйи замин ва фармондеҳи аксари махлуқот, дидор накунанд? Оё имкон дорад, ӯ ҳамон тавре, ки бо онҳо ва ҳама зиҳаётон амалану ҳолан сухан мегуяд, қавлану каломан сӯхан нагуяд, фармонҳову суҳуф ва китобҳояшро барои онон нафиристад? Ҳошо, бениҳоят ҳошо!

Пас имони ба Аллоҳ, бо қатъият ва бо далелҳои бешумори имони ба пайғамбарон ва бо китобҳои муқаддас  وَ بِكُتُبِهٖ وَ رُسُلِهٖ ро исбот мекунанд.

Оё имкон дорад ва ақл мепазирад, дар баробари Худое, ки бо тамоми офаридаҳояш, худро муаррифӣ мекунад ва боис мегардад ӯро дӯст доранд ва амалану ҳолан аз ӯ сипосгузорӣ кунанд. Муҳаммад (с.а.в), ки ғавғое дар олам барафрухт, бо ҳақиқати Қуръония, Сонеъи Зулҷалолро ба тарзи акмал шинохта ва шиносонида, дил ба ӯ супурда ва боис шудааст, дигарон низ ӯро дӯст доранд, ҳамдашро гуфта ва боис шудааст дигарон низ, сипосгузориаш кунанд; касе ки бо

 “سُبْحَانَ اللّٰهِ ۞ ‌‌اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ۞ اَللّٰهُ اَكْبَرُ”

-ҳояш заминро тавре ба сухан во доштааст, ки самовотиён мешунаванд ва бо шевае, ки барру баҳрро ба ҷазаба вомедорад, дар тӯли ҳазору сесад сол навъи башарро ба лиҳози камият, панҷяк ва ба лиҳози  кайфияти инсоният, ними аз ҷамъияти башариро тобеъи худ карда, дар баробари тамоми мазҳарҳои рубубии он Холиқ, бо убудияти куллию густурда посух додааст ва дар баробари тамоми мақсадҳои Илоҳӣ, бо сураҳои Қуръон, коиноту асрҳоро мавриди хитоб қарор дода, онҳоро таълим дода ва шарафу қиммату вазифаи навъи инсонро таълиму таъйин карда ва бо ҳазорон мӯъҷиза, мавриди тасдиқ қарор гирифтааст, махлуқи мунтахабу расули комил ва бузургтарин пайғабараш набошад? Ҳошо ва калло, сад ҳозор бор ҳошо!

Пас, ҳақиқати “اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ” бо тамоми далелҳову ҳуҷҷатҳояш “‌اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ”-ро исбот мекунад.

Ва оё мумкин аст Сонеъи ин дунё офаридагонашро бо сад ҳазор забон ба гуфтугӯи бо якдигар бихонад ва сухани онҳоро бишунавад ва бидонад ва худ сӯхан нагуяд? Ҳошо!

Оё ақл мепазирад, ки мақсадҳои илоҳии худро дар коинот бо фармоне эълон накунад? Ва барои посухи ҳақиқӣ, ба се саволи омми даҳшатангез, ки “Махлуқот аз куҷо меоянд?” ва “Ба куҷо мераванд?” ва “Чаро қофила-қофила аз пайи ҳам меоянду пас аз муддате оромона, мераванд?” китобе чун Қуръонро нафиристад? Ҳошо!

Қуръони мӯъҷизу-л баён, ки сездаҳ асрро рӯшноӣ бахшида ва дар ҳар соат сад миллион нафар бо камоли эҳтиром онро ба забон меронанд ва бо қудсияти худ ба қалби миллионҳо ҳофиз нигошта мешавад ва рақами қобили таваҷҷӯҳи навъи башарро ба лиҳози кайфӣ бо қонунҳои худ идора мекунад ва нуфусу арвоҳу қулубу уқулашонро тарбия, тазкия, тасфия ва таълим мекунад, Қуръоне, ки мӯъҷиза буданаш дар Рисолаи Нур ба чил ваҷҳ исбот шуда ва дар Мактуби бо каромату хориқулодаи Нӯздаҳум баён гардидааст, ки эъҷозашро ба тоифаҳо ва табақаҳои мухталифи мардум ба навъе нишон медиҳад. Ва Ҳазрати Муҳаммад алайҳиссалоту вассалом бо ҳазорон мӯъҷиза, яке аз он мӯъҷизаҳои он буд. Ба ин тартиб исбот мегардад, ки Каломуллоҳ мебошад, оё имкон дорад чунин китоб фармону камоли он Мутакаллими Азалӣ ва он Сонеъи Сармадӣ набошад? Ҳошо, сад ҳазор бор ҳошо ва калло!

Пас имони ба Аллоҳ бо тамоми ҳуҷҷатҳояш исбот мекунад, ки Қуръон, каломи Аллоҳ аст.

Низ оё мумкин аст, Султони Зулҷалоле, ки паҳнои заминро ҳамеша аз зиҳаётон пуру холӣ мекунад ва барои ин, ки худро бишиносонад, то дигарон ибодату тасбеҳаш кунанд, ҷаҳонро ба вуҷуди зишуурон зиннат дод, осмонҳо ва ситорагонро холӣ, раҳо намояд ва мардумони муносиби онҳоро наёфарад ва дар кохҳои осмонӣ, сокин накунад? Ва салтанати рубубиашро дар бузургтарин мамлакати худ бехадамаву бешукӯҳ, бидуни маъмуру намоянда ва ёвару нозир ва тамошогар ва бидуни обиду раият, раҳо кунад? Ҳошо, ба теъдоди малоик ҳошо!

Оё ба ҳеҷ ваҷҳ мумкин аст, Ҳокими Ҳаким ва Олими Раҳиме, ки оламро ба монанди китобе офарид ва таърихчаи ҳаёти ҳар дарахтро дар тухмиҳояшон дарҷ кард ва вазифаҳои ҳаёти ҳар буттаву ниҳолро дар тухмиҳояшон нигошт, ва саргузашти ҳаёти ҳар бошуурро дар қувваи ҳофизаи онҳо, ки ба хурдии донаи хардал аст, ба диққат навишт ва дар саросари мулку давраҳои салтанаташ, ҳар амалу ҳодисаеро бо тасвирҳои мутааддид, сабту муҳофизат кард ва биҳишту ҷаҳаннаму сироту мизони акбарро барои таҷаллию таҳаққуқи ҳикмату раҳмату адолаташ, ки аз пояҳои асосии Рубубияташ аст, офарид, амалҳову феълҳои пайвастаи инсон бо коинотро барои муҷозоту подош сабт накунад ва бадию хубиҳояшонро дар лавҳаҳои қадар нанависад? Ҳошо, ба теъдоди ҳуруфи нигошташудаи дар лавҳи маҳфузи қадар, ҳошо!

Пас ҳақиқати имони ба Аллоҳ, бо ҳуҷҷатҳояш, ҳақиқати имони ба малоик ва имони ба тақдирро ба сурати қатъӣ, исбот мекунад; ҳамон тавре, ки хуршед рӯзро менамоёнад ва рӯз хуршедро, аркони имон низ якдигарро исбот мекунанд.

Нуктаи дуюм: Даъвоҳои ҳама суҳуфу китобҳои осмонӣ, дар раъсашон Қуръон ва ҳама пайғамбарон алайҳимуссалом, дар раъсашон Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи васаллам, бар панҷ шаш меҳвар устувор аст, ки ҳамеша барои дарс додани онҳо ва исботашон кӯшиш мекунанд. Тамоми ҳуҷҷатҳову далелҳое, ки бар нубуввату сидқи даъвои онҳо гувоҳӣ медиҳанд, назаркунанда бар ҳамин меҳварҳо ҳастанд, ва бар ҳаққониаташон меафзоянд. Меҳварҳои мазкур иборатанд аз имони ба Аллоҳ, имони ба охират ва имони ба соири аркон.

Ҷудоии аркони шашгонаи имон, аз якдигар мумкин нест. Ҳар яке аз онҳо, исботкунандаи аркони дигар аст, ва аркони дигарро иқтизо дорад. Шаш рукни мазкур, чунон куллу куллие ҳастанд, ки ҷузъ шуданро намепазиранд ва инқисомашон ғайри мумкин аст. Ҳамчун дарахти Тубо, ки решааш дар осмонҳост ва ҳар шохаву меваю барги ин дарахт, ба ҳаёти куллию бепоёни он, муттакӣ мебошад. Касе, ки натавонад чунин ҳаётеро, ки чун хуршед зоҳиру пурқудрат аст инкор кунад, қатъан ҳаёти барги муттасил ба онро низ, наметавонад инкор кунад; дар ғайри ин сурат, шохаҳову баргҳо ва меваҳои он дарахт, фарди мункирро такзибу ба сукут вомедорад. Имон низ, бо аркони шашгонааш, ҳамин вазъиятро дорад.

Дар ибтидои ин мақом, қасд доштем аркони шашгонаи имонро зери шаш нукта ва ҳар нуктаро бо панҷ нукта, ки дар маҷмуъ сию шаш (36) нукта мешавад, баён кунем. Муродам ин буд, ки ба саволи даҳшатноке, ки дар ибтидо матраҳ кардам, посухи тафсилӣ бидиҳам, аммо мушкилие пеш омад, ки иҷозаи ин корро ба ман надод. Гумон мекунам, нуктаи аввал, миқёси басандааст. Аз ин сабаб, ба тавзеҳи бештар барои ҳушмандон ниёз нест. Дониста шуд, ки агар мусулмон, яке аз ҳақиқатҳои имонро инкор кунад, дучори куфри мутлақ мешавад. Зеро ба хилофи иҷмолие, ки дар динҳои дигар ҳаст ,дар Ислом тавзеҳу тафсили комил, додашуд. Аркон бо якдигар пайванди мустаҳкам доранд. Мусулмоне, ки Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва салламро намешиносад ва ӯро қабул надорад, Худованду сифатҳояшро намешиносад ва охиратро дарк намекунад. Имони фарди мусулмон, такя ба чунон ҳуҷҷатҳои муҳкам, устувору бешуморест, ки ҳеҷ узр барои инкор боқӣ намемонад. Тавре, ки гуё ақл аз пазириши матлаб, гурез надорад.

Нуктаи сеюм: Замоне, ‌اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ба забон рондам ва дар ҷустуҷӯйи неъмате баромадам, ки муқобили маънои густурдаву беҳадду ҳисобаш бошад, дар як лаҳза ҷумлаи зер ба хотирам омад:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى الْاٖيمَانِ بِاللّٰهِ وَعَلٰى وَحْدَانِيَّتِهٖ وَعَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ وَعَلٰى صِفَاتِهٖ وَاَسْمَائِهٖ حَمْدًا بِعَدَدِ تَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِهٖ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ

Дидам комилан мутобиқи он аст; ба ин тартиб ки……

Аз куллиёти Рисоли Нур

Саъид Нурсӣ

***

وَحْدَهُ18 “Ваҳдаҳу” дар ин лафзи ҷалолуҳу муждаи шифодиҳанда ва саъодатбахш вуҷуд дорад.

Рӯҳи башару қалби инсон ки бо аксари мавҷудоти дар коинот алоқаманд буда ва дар иртибот аст, ба сабаби ин алоқамандиву иртибот, ба ҳадди хафагӣ дар ин парешониву кашмакаш расида, дар лафзи ҷалолуҳуи وَحْدَهُ18 “Ваҳдаҳу” паноҳгоҳу наҷотдиҳандае меёбад, ки ӯро аз тамоми он парешониҳоу кашмакашиҳо наҷот медиҳад, яъне лафзи ҷалолуҳуи وَحْدَهُ18 “Ваҳдаҳу” дар маъно мегуяд:

“Ҳамоно Худованд яктост, бо паноҳ бурдан ба дигарон худро хаста накун! Ва дар назди онҳо бо хурд кардани худ миннат накаш! Ва гардани худро бо фурӯтанӣ хам накун! Ва бо бароҳ афтодан дар пушти сари онҳо заҳмат бахуд надеҳ! Ва аз тарси онҳо наларз!

Зеро ҳамоно Султони коинот якест, тамоми калидҳо дар дасти Ӯ ва ҳама чиз таҳти маҳори Ӯст, ҳама чиз бо амри Ӯ анҷом мешавад. Агар Ӯро ёфтӣ, тамоми хостаҳоятро хоҳӣ ёфт ва аз зери бори миннату тарси бисёре наҷот меёбӣ.”

Аз куллиёти Рисоли Нур

Саъид Нурсӣ

بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيٖى وَ يُمٖيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ وَ اِلَيْهِ الْمَصٖيرُ16

Ин ҷумлаи тавҳидӣ зимни ин ки ёздаҳ калимаро дорост, ба ривояти саҳиҳ, мартабаи исми аъзамро низ бо худ дорад ва такрори он баъд аз намози субҳу шом фазилати фаровоне дорад. Дар ҳар як калимаи он, ҳам муждау башорат, ҳам тавҳиду рубубият ва ҳам ба сабаби робитаи он бо исми аъзам як кибриёи ваҳдату як камоли ваҳдоният вуҷуд дорад.

Ин ҳақиқати бузургу воло дар ҳамаи Гуфторҳои “Расоили Нур” шарҳ дода мешаванд, танҳо дар инҷо бино бар ваъдае ки дода будем, ба шакли феҳрист ва ба сурати мухтасару хулоса, зимни як “муқаддима” ва “ду мақом” ба шарҳи он мепардозем.

 МУҚАДИМА

Қатиян бидон, ки “имон ба Аллоҳ” волотарин ҳадафи хилқат ва бузургтарин натиҷаи фитрат аст.

“Маърифатуллоҳ” дарунмои имон ба Аллоҳ, волотарин мартабаи инсоният ва бузургтарин мақоми башарият аст.

“Муҳаббатуллоҳ” дарунмои маърифати Аллоҳ, дурахшондатарин саъодату ширинтарин неъмат барои ҷинну инс мебошад.

“Лаззати рӯҳонӣ” дарунмои муҳаббатуллоҳ, беолоиштарин хурсандӣ барои рӯҳи башар ва поктарин шодӣ барои қалби инсон аст.

Бале бадурустӣ тамоми саъодатҳои ҳақиқию сурури ноб ва неъматҳои ширину лаззатҳои пок дар “Маърифатуллоҳ” ва “Муҳаббатуллоҳ” мебошад. Бале касби он, бе ин ду имконпазир нест.

Инсони Худошиносу дӯстдори Худованд, ё “би-л қувва” ва ё “би-л феъл” ғарқи саъодат, неъмат, анвору асрор мебошад, шахсе ки Ӯро нашиносад ва дӯстдори Ӯ набошад, ба сахтиҳои фаровону дардҳоу ваҳмҳои – ҳам маънавӣ ва ҳам моддӣ – гирифтор мешавад.

Бале, инсони мискину оҷиз, дар ин дунёи парешонҳол, овора дар байни башарият дар ҳаёти бесамар, бесоҳибу беҳомӣ басар мебарад, гарчи султони тамоми дунё бошад бефоидау беарзиш аст.

Пас ҳама инро дарк хоҳанд кард, ки инсон дар ин дунёи парешонҳолу фонӣ агар соҳибашро нашиносад ва моликашро наёбад, саргардону бечора аст.

Аммо агар соҳибашро биёбаду моликашро бишиносад, инзамон раҳматашро паноҳгоҳ ва қудраташро такягоҳи худ хоҳад кард, дар натиҷа он ваҳшатгоҳи дунё табдил ба тафриҳгоҳ ва маконе барои тиҷорат хоҳад шуд.

Аз куллиёти Рисоли Нур

Саъид Нурсӣ

НУҚТАИ ШАШУМ

Сиёми моҳи шарифи Рамазон ба нозил шудани Қуръони Ҳаким рабт дорад, модоме ки моҳи шарифи Рамазон замони муҳимтарини нузули Қуръон мебошад, яке аз ҳикматҳои рўза инаст ки:

Қуръони Ҳаким модоме, ки дар шаҳри Рамазон нузул шудааст, маҳз бо тасаввур намудани замони нузули ин Қуръон, барои он ки ин паёми осмониро хуб пешвоз гирифта шавад, дар моҳи шарифи Рамазон зарур аст, ки аз ҳоҷоти суфлии нафс ва аз ҳолоти молояънӣ ҷудо шуда, аклу шурбро тарк карда, ба малоикҳо шабоҳат пайдо намояд, ҳамин тавр Қуръонро гўш карда ва хонда, мисле ки он худи ҳозир фиристода шуда бошад ва хитоботи Илоҳии дар он ҷойдоштаро ҳамин тавр гўш карда, ки гўё айни нузулаш аст ва ҳамин тавр бояд гўш андохта, эҳсос мекунад он хитобро гўё аз Расули Акрам (салаллоҳу алайҳи васаллам) мешунавад, балки аз Ҳазрати Ҷабраил, балки аз Мутакаллими Азалӣ шунидаистода бошад ва сазовори як навъи ҳолати қудсӣ мешавад. Худаш тарҷумакунандаи Ў шуда, ба гўш кардан дигаронро барангезонад ва ба як дараҷае ҳикмати нозил гаштани Қуръонро дар ин моҳ нишон бидиҳад.

Бале, дар моҳи шарифи Рамазон олами Ислом ба мисли як масҷиде табдил меёбад, ба як масҷиде, ки милёнҳо қорӣ дар ҳамаи кунҷҳои ин масҷиди акбар ин Қуръон – ин хитоби самовиро ба ҳама сокинони Арз мешунавонанд. Инчунин, ҳар Рамазон дар як шакли равшану тобон ин оятро намоиш медиҳад: شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى اُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ Ҳам исбот менамояд, ки Рамазон моҳи Қуръон аст. Баъзеи аъзоёни ин ҷамъияти бузург бо хушҳолона ба ин ҳофизони Қуръон гўш андохта, баъзеи дигарашон бошад, худашон машғули қироат мешаванд.

Инчунин, ба мисле ки то чӣ андоза бад аст дар ин масҷиди муқаддас, дар ҳузури ин гуна вазъият қарор дошта бошию ба майлу ҳавасҳои суфлии нафс тобиъ шавӣ, аз ин вазъияти нуронӣ бо таъому об баромадан чӣ қадар чиркин бошад, то чӣ дараҷа ин ҳадафи нафрати ҷамъияти маънавӣ дар ин масҷид ҳузур дошта мегардад, айнан ҳамин тавр, бо аҳли сиём дар моҳи шарифи Рамазон ҳамроҳнашудагон ба ҳамин дараҷа, ҳадафи нафрати маънавии тамоми олами Ислом мегарданд.

Аз куллиёти Рисоли Нур

Саъид Нурсӣ

НУҚТАИ ДУЮМ

Аз нуқтаи назари шукргузорӣ ба неъматҳои Ҷаноби Ҳақ, як ҳикмате аз ҳикматҳои савм, дар Моҳи Мубораки Рамазон  чунин аст:

Чи тавре, ки дар «Гуфтори Якум» гуфта шуд, нозу неъматҳои овардашудаи фурушанда аз ошпазхонаи подшоҳ, музди муайянеро талаб мекунад. Бар ивази онҳо ба савдогар музди ночизеро додан, он неъматҳои пурарзишро ночиз ба назар мерасонад, ба монанди эътироф накардани он шахсе, ки онҳоро ҳадя кардааст бениҳоят аҳмақист. Айнан ҳаминтавр Ҷаноби Ҳақ дар рўи замин анвоъи неъматҳоро барои навъи башар шинондааст, бар ивази музди он неъматҳо, шукр мехоҳад. Ба он асбоб ва асҳоби зоҳирии он неъматҳо, ки дар ҳукми савдогаранд, ба он савдогар як навъ музд медиҳем, миннатдории худро баён намуда, ҳатто аз ҳад зиёд ҳурмат ва ташаккур менамоем, ки онҳо мустаҳақ нестанд. Аммо, Мунъими Ҳақиқӣ, аз он сабабҳо дида, тавассути он неъматҳо ба дараҷае беандоза лоиқи шукр мебошад.

Бинобар ин, ба Ў танҳо бо дарк намудани он, ки ҳамаи неъматҳо бевосита аз тарафи Ў меоянд, инчунин бо донистани арзиши он неъматҳо ва бо эҳсоси эҳтиёҷи худ нисбати он неъматҳо, шукргузорӣ кардан мумкин аст.

Ҳамин тавр, рўза дар моҳи шарифи Рамазон калиди шукри ҳақиқӣ ва холис, боазамат ва умумӣ мебошад. Чунки, дар дигар вақтҳо бисёри инсонҳо зери маҷбурияти рўза қарор надоранд, гуруснагии ҳақиқиро ҳис накарда арзишмандии бисёри неъматҳоро дарк намекунанд. Ба инсонҳои сер, хусусан сарватмандон, дараҷаи неъмате, ки дар пораи нони хушк мавҷуд аст, намефаҳмад. Аммо, он пораи нони хушк аз назари шахси имондор дар вақти ифтор, як неъмати арзишноки Илоҳӣ мебошад, ки қувваи зоиқаи ў шаҳодат медиҳад. Ҳар касе, ки набошад аз подшоҳ сар карда то фуқаро, арзишҳои он неъматҳоро дар Моҳи Рамазон фаҳмида, ба як навъ шукри маънавӣ лоиқ мегардад.

Ҳам аз ҷиҳати мамнунияти хўрдани таъоми рўзона: «Ин неъматҳо молу мулки ман нестанд. Ман дар тановули инҳо ҳур нестам; маълум мешавад, ки онҳо молу инъоми каси дигар мебошанд. Ман амри Ўро интизор мешавам» гуфта, дар неъмат – неъмати аслиро дарк мекунад. Ҳамин тавр, як шукри маънавӣ мекунад.

Бинобар ин, ин намуди рўза аз бисёр ҷиҳат, дар ҳукми калиди шукр мегардад, ки ин вазифаи ҳақиқии инсон мебошад.

Аз куллиёти Рисоли Нур

Саъид Нурсӣ

 بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى اُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَ الْفُرْقَانِ

НУҚТАИ ЯКУМ

Савм дар Моҳи Шарифи Рамазон аз рукнҳои хамсаи Ислом буда, инчунин аз шиорҳои бузургтарини Исломӣ ба шумор меравад.

Рўзаи моҳи Шарифи Рамазон дорои ҳикматҳои фаровонест, аз ҷумла: ба Рубубияти Ҷаноби Ҳақ, ҳам ба ҳаёти иҷтимоии инсон, ҳам ба ҳаёти шахсии инсон, ҳам ба тарбияи нафс, инчунин ба изҳори шукр ва ба неъматҳои Илоҳӣ равона карда шудаанд.

Аз нуқтаи назари Рубубияти Ҷаноби Ҳақ , яке аз ҳикматҳои рўза чунин аст:

Ҷаноби Ҳақ, рўйи заминро як намуд дастархон офарида ва дар ин дастархон тамоми анвоъи неъматҳоро ба гунае чун: مِنْ حَيْثُ لاَ يَحْتَسِبُ ҷой карда, бо ин тариқ мехоҳад камоли Рубубият, раҳмоният ва раҳимияти худро нишон диҳад. Инсонҳо бошанд, дар зери пардаи ғафлат ва зери таъсири сабабҳо қарор дошта, наметавонанд пурра ҳақиқатро, бидонанд, баъзан фаромўш мекунанд.

Аммо дар моҳи Шарифи Рамазон, имондорон мунтазамона ба монанди қушуни муташаккили ҳарбӣ табдил меёбанд. Ба мисли онҳое, ки ба зиёфати Султони Азалӣ пеш аз шом махсус даъват шудаанд, гўё интизори амри «Марҳамат намоед!» ҳастанд, бо ин таври убудияткорона нишон медиҳанд, нисбати чунин шафқат ва ҳашамат ва куллияти Раҳмоният, бо як ибодати бовусъат ва боазамату боинтизоми худ муқобила мекунанд. Аҷабо, инсонҳое ки ба чунин ибодати олӣ ва зиёфати пурифтихор ҳамроҳ нашудаанд, оё лоиқ ҳастанд, ки онҳоро инсон номид?!

Аз куллиёти Рисоли Нур

Саъид Нурсӣ

 وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ

Қуръони Муъҷизу-л Баён бо такрори оятҳо ҳамчун:

اَفَلاَ يَشْكُرُونَ ٭اَفَلاَ يَشْكُرُونَ ٭وَسَنَجْزِى الشَّاكِرِينَ ٭لَئِنْ شَكَرْتُمْ َلاَزِيدَنَّكُمْ ٭بَلِ اللّهَ فَاعْبُدْ وَ كُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ٭

нишон медиҳад, Холиқи Раҳмон муҳимтарин коре, ки аз бандааш мехоҳад, шукр аст ва дар Фурқони Ҳаким бо аҳаммияти зиёд, ба шукр даъват мекунад. Шукр накарданро ба сурати такзибу инкори неъмат нишон дода, бо фармони فَبِاَىِّ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ дар сураи Раҳмон ба шиддат ва бо таъкиди даҳшатангезона сию як бор бо ин оят таҳдид мекунад ва ношукриро такзибу инкор менамояд.

Бале, чӣ гуна, ки Қуръони Ҳаким шукрро натиҷаи хилқат нишон медиҳад, ин коинот низ, ки Қуръони Кабир аст, нишон медиҳад; муҳимтарин натиҷаи хилқати олам, шукр аст, чунки, агар ба коинот диққат карда шавад, дида мешавад, ки ҳар он чи коинотро ташкил медиҳад, ба гунае, ки шукрро натиҷа диҳад, нисбат ба дараҷоти худ, то ҳудуде назар ба шукр дорад ва чеҳрааш мутаваҷҷеҳи ўст, гўё муҳимтарин меваи шаҷараи хилқат, шукр аст ва муҳимтарин маҳсуле ки аз коинот ба даст меояд, шукр аст.

Чунки, дар хилқати олам мушоҳида мекунем, мавҷудоти олам ба шакли як доираи ташкил шуда, ки даруни он доира, ҳаёт ба унвони нуқтаи маркази халқ шудааст, ҳамаи мавҷудот, ба ҳаёт назар доранд, ба ҳаёт хизмат мекунанд ва лавозимоти мавриди ниёзи ҳаётро мерасонанд, пас Зоте ки коинотро халқ карда, дар он доира, ҳаётро интихоб кардааст.

Сипас мушоҳада мекунем, ки оламҳои зиҳаётро басурати доира эҷод карда ва инсонро дар нуқтаи маркази он қарор медиҳад, гўё натиҷаҳое, ки мақсуди зиҳаёт буданд, дар ў тамаркуз кардаанд; ҳамаи зиҳаётро дар атрофи ў ҷамъ карда, ононро хизматкору мусаххари ў мекунад ва ўро ҳокими онон қарор медиҳад, пас Холиқи Зулҷалол аз миёни зиҳаёт, инсонро интихоб карда ва дар олам, ба ў иродаву ихтиёр медиҳад.

Сипас мушоҳада мекунем, ки дар олами инсон балки дар олами ҳайвонот як доира ташкил шуда ва нуқтаи маркази он, ризқ таъйин шудааст, дар тамоми инсонҳо, ҳатто дар ҳайвонот, муҳаббат ба ризқро бавуҷуд оварда, умуми ононро ходим ва мусаххари он кардааст, ризқ дар байни онон ҳукум мекунад ва ризқро онгуна хазинаи васеъу ғанӣ қарор дода, ки ба неъматҳои бисёре ҷомеъ аст, ҳатто барои шинохти мазаи як навъе аз анвоъи ризқ ба забон дар ҷиҳозе баноми қувваи зоиқа, тарозуҳои маънавии зарифе ба теъдоди маззаҳо гузорида шудааст, пас дар коинот аҷибтарин, ғанитарин, ширинтарин, ҷомеътарин ва бадеътарин ҳақиқат, ризқ аст.

Акнун назар мекунем, чӣ тавре ки ҳар чиз дар атрофи ризқ ҷамъ шудааст ва назар ба он дорад, ризқ низ бо ҳамаи навъҳои худ маънан ва моддатан, ҳолан ва қолан бо шукр номгўи карда ва бо шукр ба даст меояд ва шукрро ба мо мерасонада шукрро нишон медиҳад, зеро иштиҳо ва иштиёқ ба ризқ, як навъ шукри фитрӣ аст, лаззат ва завқ гирифтан низ як шукри ғайри шуур аст, ки ин навъи шукр дар тамоми ҳайвонот ҳаст, танҳо инсон бо залолату куфр, моҳияти фитрии шукрро тағир дода, аз шукр ба ширк меравад.

Ҳамчунин дар неъматҳои ризқ, шаклҳои зебо, роиҳаҳои хўшбўй ва таомҳои хўш маза, даъваткунандагони ба шукр ҳастанд; зиҳаётро ба шавқ даъват карда, ба он иштиёқ ва ба навъӣ ситоишу эҳтиром ташвиқ кардан, сабаб мешавад, мавҷудот шукри маънавӣ кунанда. Назари диққати зишуъурро ҷалб карда  ба истеҳсон тарғиб мекунад ва ононро ба эҳтироми неъматҳо ташвиқ мекунад; ингуна қавлан ва феълан ба шукр иршод мекунад ва сабаби шукр мешавад. Дар шукр, олитарин ва ширинтарин лаззату завқи шукрро ба он, мечашонад.

Яъне, нишон медиҳад, ин ризқу неъмат, бо он ки зоҳиран лаззати гузарову муваққатӣ дорад, аммо ба василаи шукр, сабаби илтифоти Раҳмонӣ мешавад, ки доимию ҳақиқист ва лаззату завқи бешумор дорад, яъне сабаб мешавад, ба илтифоти бешумору пурлаззати раҳмати ганҷинаҳои Молики Карим тафаккур шавад ва дар ин дунё низ маънан лаззати биҳишти боқиро мечашонад.

Пас ризқ, дар ҳоле ки бавоситаи шукр онгуна ганҷинаи бузург бо арзишу ғанӣ мешавад, бо ношукрӣ низ ба дараҷаҳои бениҳоят поине суқут мекунад.

Ҳамон гуна, ки дар «Гўфтори шашум» баён шуд, ҳангоме, ки қувваи зоиқаи забон ба номи Ҷаноби Ҳақ, яъне мутаваҷҷеҳи вазифаи маънавии шукр бошад, қувваи зоиқаи забон дар ҳукми муфаттиши шокиру нозири олиқадр, сипосгузори раҳмати бениҳояти Илоҳист.

Аммо агар ба номи нафс бошад, яъне агар ба шукри ризқи инъом фикр накарда ва мутаваҷҷеҳ ба он набошад, қувваи зоиқаи забон аз мақоми нозири воломақом ба мақоми нигаҳбони корхони батн ва дарбони тавилаи меъда, суқут мекунад, бад-ин тартиб, ҳамон тавр ки ин хидматкори ризқ, бо ношукрӣ ба чунин мартабае суқут мекунад, ҳамонгуна низ моҳияти ризқу соири хадамаи онҳам суқут мекунанд ва аз волотарин мақом ба пастарин мақом фуруд меоянд ва ба вазияти зидду мухолиф бо ҳикмати Холиқи коинот дучор мешаванд.

Миқёси шукр; қаноатаст, иқтисодаст, ризост ва мамнуният мебошад.

Мизони ношукрӣ; ҳирсаст, исрофаст, беҳурматист, беэътиноӣ ба ҳалолу ҳаром хурдани ҳарчиз мебошад.

Бале, ҳирс, ношукрӣ буда ва сабаби маҳрумият шуда ва ҳам воситаи зиллат аст. Ҳатто мўрча, ин ҳашароти муборак, ки дорои ҳаёти иҷтимоъист, гўё бахотири ҳирсаст, ки дар зери пой пахш мешавад, зеро бо онки чанд дона гандум барои ў кофист, қаноат накарда, агар тавонад, ҳазорҳо дона ҷамъ мекунад, аммо занбури асал, гўё бахотири қаноати ўст, ки ба болои сари ҳама парвоз мекунад ва чун қаноат мекунад, бо амри Илоҳӣ, асалро ба инсонҳо эҳсон карда, мехўронад.

Бале, баъд аз лафзи Аллоҳ ки алами Зоти Ақдасу аъзамтарин исми ўст, исми Раҳмон аст, ки аз аъзамтарин исм буда, ба ризқ назар дошта ва бо шукр дар ризқ, ба он расидааст ва ҳам зоҳиртарин маънои Раҳмон, Раззоқ аст.

Ҳамчунин шукр навъҳо дорад, ҷомеътарин ва феҳристи умумии он навъҳо, Намоз аст.

Ҳамчунин дар шукр, як имони покиза том ва як тавҳиди холис мавҷўдаст, зеро инсоне, ки себеро хурда, «Алҳамду лиллоҳ» мегўяд, бо он шукр, эълон мекунад: «Он себ мустақиму бевосита, ёдгори дасти қудрат буда ва мустақиму бевосита, ҳадияи хазинаи Раҳмат аст» ва бо чунин сухану бо чунин эътиқоде медонад, ҳарчиз – чӣ ҷузъӣ бошад чӣ куллӣ – аз тарафи дасти қудрати ў дода мешавад ва низ ҷилваҳои раҳматро, дар ҳарчиз медонад ва имони ҳақиқию тавҳиди холисеро бо шукраш баён мекунад.

Инсони ғофил, бо куфрони неъмат, зиёни бузурге мебинад, ки танҳо як ҷиҳати аз ҷиҳатҳои онро башарҳи зер баён мекунем:

Агар инсон неъмати лаззатро хурда ва шукр кунад, он неъмат бавоситаи он шукр, нур шуда, барои ў меваи ухравии Ҷаннат мешавад. Бо лаззати ба даст омада аз он, бо тафаккур ба ин ки асари илтифоти Ҷаноби Ҳақ аст, он мева барои ў лаззату завқи бузургу доимӣ дорад ва қисми аз он неъмат ки ганҷинаи маънавӣ буда, ки осон ба даст омада ва аз аъмоли баргузидае мебошад, ки бо амали кам ба даст меояд ва моддаи маънавӣ ҳастанд, ки мераванд то ба мақомоти воло бирасанд ва қисми моддию суфлӣ (пўст) ва пучоқи он неъмат вазифаашонро бапоён расонида мераванд, то ба асли худ, яъне ба аносир табдил шаванд.

Агар шукр накунад, он лаззати муваққатӣ, ба воситаи завол, аламу таассуфро бо худ дорад ва он неъмат, фузулот мешавад. Неъмате ки дар ҳукми алмос буд, ба ангишт табдил мешавад. Аммо ризқи зоил ба воситаи шукр, лаззатҳои доимӣ ва меваҳои боқӣ медиҳад. Неъмати бешукр бошад, аз зеботарин сурат, ба чиркинтарин сурат мубаддал мешавад. Чунки, аз назари он шахси ғофил, оқибати ризқ, табдил шудан ба фузулот баъд аз як лаззати гузарост.

Бале, ризқ сурати лоиқ ба ишқ дорад ва он сурат, бо шукр дида мешавад, дар ғайри ин сурат, ишқе ки гумроҳон ва ғофилон ба ризқ доранд, ҳайвонист, бо таваҷҷўҳ ба матлабҳои гуфта шуда, қиёс кунед, ки аҳли залолат ва ғафлат чӣ дараҷа ҳасрат мехўрданд.

Дар анвоъи зиҳаёт, инсон муҳтоҷтарини онон ба анвоъи ризқ мебошад. Ҷаноби Ҳақ инсонро ба гунае офарид, ки ҳам оинаи ҷомеъ ба итмоми асмои ҳусно аст ва ҳам муъҷизаи қудрате мебошад, ки молики ҷиҳозотест, ки тамоми маводи хазинаи раҳматро месанҷад ва мешиносад ва ҳам ба сурати халифаи арз буда, ки дар бар дорандаи олатҳоест, ки тамоми зарофатҳои санъату ҷилваи ҳамаи асморо тарозу мекунад. Ба ҳамин сабаб эҳтиёҷоти бепоёоне ба ў дод ва ўро ба навъҳои бешумори моддию маънавии ризқ, мўҳтоҷ кард. Бинобарин, инсон ба далели доро будани чунин ҷомиъияте, воситае ки битавонад ўро ба ҷойгоҳи волои аҳсани тақвим бирасонад, шукраст ва агар шукр набошад, ба асфали софилин афтода ва муртакиби зулми бузурге мешавад.

Алҳосил: Бузургтарин асос аз асосҳои чоргонаи тариқи убудият ва маҳбубият – ки бартарин ва волотарин тариқ мебошад – шукр аст, ки он чор асос чунин таъбир шудааст:

“Дар тариқи аҷзмандӣ, лозим омад чор чиз: Аҷзи мутлақ, фақри мутлақ, шавқи мутлақ, шукри мутлақ эй азиз.”

اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنَا مِنَ الشَّاكِرِينَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ

سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ سَيِّدِ الشَّاكِرِينَ وَ الْحَامِدِينَ وَ عَلَى آلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ آمِينَ

وَ آخِرُ دَعْوَيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

* * *

۞هُوَ الَّذٖٓى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَدٖينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدّٖينِ كُلِّهٖ وَ كَفٰى بِاللّٰهِ شَهٖيدًا 

قُلْ يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اِنّٖى رَسُولُ اللّٰهِ اِلَيْكُمْ جَمٖيعًا الَّذٖى لَهُ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ يُحْيٖى وَ يُمٖيتُ

Ин панҷара, Офтоби самои Рисолат, балки офтоби офтобҳо ки Ҳазрати Муҳаммад (с.а.в.) аст, панҷараи он зот мебошад.

Ин панҷара хеле дурахшон ва бисёр бузург ва хеле нуронӣ, чунки дар Рисолаи Меъроҷ ки Гуфтори Сию якум ва Рисолаи Нубуввати Аҳмадӣ (с.а.в.) ки Гуфтори Нуздаҳум аст ва дар Мактуби Нуздаҳум ки нуздаҳ ишоратро ҳоъз (дар бар гирифтан) мебошад, чи дараҷа нуронӣ ва зоҳир буданаш исбот карда шудааст, он ду гуфторро ва он мактубро ва ишорати нуздаҳум он мактубро дар ин мақом фикр карда, саҳнаро ба онҳо ҳавола намуда, танҳо мегуем ки:

Зоти Аҳмадӣ (с.а.в.) ки як бурҳони нотиқи тавҳид аст, бо ҷиноҳҳои (парҳои) рисолат ва вилоят, яъне бо як қуввате ки қабл аз худаш иҷмоҳои силсилаи анбиёро ва асфиёҳоро тазаммун намуда, Ваҳдониятро нишон дода эълон кардааст. Ва монанди олами Исломият, як панҷараи васеъ, дурахшон ва нурониро ба маърифатуллоҳ боз намудааст. Монанди Имони Ғазолӣ, Имоми Раббонӣ, Муҳиддини Арабӣ, Абдулқодири Гелонӣ миллионҳо муҳақиқини асфиё ва сиддиқин, аз он панҷара нигоҳ мекунанд, ба дигарон низ нишон медиҳанд. Аҷабо ингуна панҷараро баста кунанда як парда мавҷуд ҳаст? Ва оё онгуна ӯро иттиҳом намуда, аз ин панҷара нигоҳ намекунад ақл дорад? Зуд бош ту бигӯ!

(Аз куллиёти Рисолаи Нур)

Саъид Нурсӣ